Bitwa pod Poniecem

Poniec, miasto w południowej Wielkopolsce (powiat gostyński) – 2968 mieszkańców (XI 2013), miejsce bitwy stoczonej 7 XI 1704 r., w okresie wielkiej wojny północnej, pomiędzy armią szwedzką (Karol XII) a armią saską (M. von der Schulenburg). Saski generał Schulenburg (4500-5000 piechoty, 900-1100 kawalerii i 9 dział), cofał się spod Kalisza (przez Raszków – Krotoszyn – Baszków – Kobylin – Jutrosin – Dłoń – Poniec) na Śląsk, uchodząc przed pościgiem szwedzkim, na czele którego stał Karol XII, idący w sile czterech regimentów kawalerii (2600-2800 żołnierzy).

Schulenburg został doścignięty popołudniem 7 XI (ok. godz. 16.00) pod miastem Poniec, gdzie oczekiwał na połączenie z posiłkowym korpusem rosyjskim pułkownika Görtza (ok. 3600 piechoty) znajdującym się w okolicy Pogorzeli – Pępowa (ok. 35 km na południowy wschód od Ponieca). Centrum wojsk saskich stanowiło lokalne wzgórze (miedzy Janiszewem a brzegiem Rowu Polskiego), na którym rozłożyło się 8 batalionów piechoty w pierwszej linii oraz 4 bataliony piechoty w linii drugiej, jako rezerwa operacyjna. W lukach pomiędzy batalionami Schulenburg ustawił swoją artylerię. Skrzydła ugrupowania saskiego chroniła kawaleria. Lewe skrzydło (patrząc od strony Ponieca) dodatkowo było osłaniane przez zabudowania wsi Janiszewo. Podejścia pod centrum saskie broniły również „kozły hiszpańskie”. Tabory oraz lazaret zostały wysłane w kierunku Rydzyny. Szwedzi do Ponieca przybyli od strony Śmiłowa i niemal z marszu zaczęli przygotowania do uderzenia na pozycje saskie. Siły szwedzkie składały się z czterech regimentów jazdy: Livdragonregementet, Bremiska dragonregementet, Dücker (Preussiska) dragonregementet, Södra Skånska kavalleriregementet. Karol XII przejął osobiste dowództwo nad lewym skrzydłem swoich wojsk oraz nad regimentem Södra Skånska. Generał C.G. Rehnskiöld dowodził prawym skrzydłem wojsk szwedzkich. Uderzenie szwedzkie zostało skierowane na skrzydła saskie obsadzone przez kawalerię, które stanowiły najsłabszy punkt w linii obronnej Sasów. Po rozpoczęciu ataku kawaleria Schulenburga nie wytrzymała napięcia i jeszcze przed podjęciem walki podała tyły. Część jazdy szwedzkiej ruszyła w pościg za uchodzącym przeciwnikiem. Reszta sił szwedzkich rozpoczęła oskrzydlanie piechoty Schulenburga. W wyniku paniki, która wybuchała w szeregach Sasów, Szwedom udało się rozbić 2 bataliony piechoty. W trakcie walk ranny został Schulenburg. Saski generał po przezwyciężeniu paniki zebrał swoich żołnierzy i ustawił ich w czworobok, dając odpór Szwedom. Impet uderzenia Szwedów załamał się i żołnierze Karola XII musieli powrócić na pozycję wyjściowe przed ponownym atakiem. Przerwę w bitwie wykorzystał Schulenburg rozkazując swojej piechocie wycofać się na nowe pozycję obronne znajdujące się w niedalekim Moraczewie. Piechota saska uformowała ponownie czworobok, a dostępu do pozycji saskich dodatkowo bronił głęboki rów z wodą osłaniający czworobok. Dotychczasowe pozycje saskie (okoliczne wzgórze oraz wioska Janiszewo) zostały zajęte przez Szwedów, którzy przechwycili jedno z porzuconych dział saskich. Schulnburg ścisnął swoje szeregi i rozkazał swoim żołnierzem celować w konie kawalerii szwedzkiej, tak by zatrzymać impet ataku. Szwedzi po rozeznaniu się w sytuacji, przypuścili kilkukrotnie ponawiane szarże. Jednak za każdym razem trafiali na skuteczny opór Sasów, którzy zadali im znaczne straty w ludziach i koniach. Po jednej z szarż, części żołnierzy szwedzkich udało się wedrzeć do wnętrza czworoboku saskiego, jednak nie uzyskawszy wsparcia, szybko zostali wybici. Około godziny 19.00 walki ustały w skutek ciemności oraz zapadającej mgły, która uniemożliwiła dalszą walkę ogniową. Szwedzi przerywając bitwę 7 listopada, chcieli ją kontynuować dnia następnego. Schulenburg noc wykorzystał na przygotowania do odwrotu. Rankiem 8 listopada rozpoczął marsz ku miastu Górze, następnie przeprawił się przez Barycz i ruszył dalej ku Odrze, którą pokonał w nocy z 8/9 listopada. Karol XII mimo zażartego pościgu, nie zdołał rozbić Schulenburga ani przeszkodzić w przeprawie przez Odrę. Straty saskie w bitwie pod Poniecem wyniosły 500-600 zabitych i rannych oraz ok. 200 wziętych do niewoli. Sasi utracili również całą artylerię oraz tabory z lazaretem. Szwedzi w bitwie stracili ok. 550-650 żołnierzy rannych i zabitych.

Bibliografia:

Poniec, [w:] Encyklopedia Wojskowa, pod red. O. Laskowskiego, t. VI, Warszawa 1936.
Jarochowski K., Jesienna kampania Karola XII i Augusta II z roku 1704, Poznań 1890.
Płowy D., Poniec 7 XI 1704. Kampania jesienna Karola XII, Zabrze – Tarnowskie Góry 2013. Wagner M., Bitwa pod Poniecem 8 listopada 1704 roku, [w:] „Rydzyniak”, nr XII–XIII 2005.

Autor: Damian Płowy